یادداشت / از دانشکده تا دفتر وکالت: تجربه نگاری کارآموزی تا پروانه – علی غلامی پاجی

یادداشت / از دانشکده تا دفتر وکالت: تجربه نگاری کارآموزی تا پروانه

نویسنده: علی غلامی پاجی وکیل دادگستری

بسم الله الرحمن الرحیم

 ایه120سوره مبارکه بقره : “وَلَنْ تَرْضَىٰ عَنْكَ الْيَهُودُ وَلَا النَّصَارَىٰ حَتَّىٰ تَتَّبِعَ مِلَّتَهُمْ ۗ قُلْ إِنَّ هُدَى اللَّهِ هُوَ الْهُدَىٰ ۗ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْوَاءَهُمْ بَعْدَ الَّذِي جَاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ۙ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ “هرگز یهود و نصاری از تو راضی نخواهند شد مگر آنکه پیروی از آیین آنها کنی. بگو: راهی که خدا بنماید به یقین راه حق تنها همان است؛ و البته اگر از میل و خواهش آنها پیروی کنی بعد از آنکه طریق حق را دریافتی، دیگر از سوی خدا یار و یاوری نخواهی داشت”

فهرست مطالب

عنوان:  از دانشکده تا دفتر وکالت: تجربه نگاری کارآموزی تا پروانه

مقدمه

سخنرانی «علی‌اکبر داور» در آیین افتتاح کانون وکلای دادگستری در سال ۱۳۰۹ شمسی

شناسایی مقدمات وکالت

معرفت نسبت به کانون وکلا و وظایف

مطالعه قوانین داخلی وبین المللی

ملاحظه ومطالعه اسناد ومدارک

داشتن اطلاعاتی در حوزه فضای مجازی

 مدیریت ونقش ان برای انجام امور وکالتی

قدرت تحلیل ونظریه پردازی

تاثیر شناخت  وظایف ونحوه اقدام وعمل دادگاه برای وکیل

نحوه مطالعه پرونده در هنگام کاراموزی وکالت ونکات قابل توجه

نکات عمومی پیشنهادی برای کاراموزان محترم وکالت

30نکته دیگر در رعایت ودقت در امر کاراموزی

پیامی از مشاهیر حقوق ایران

بررسی کاربردی بر اساس رای دیوان عالی کشور : تعین خواسته، تفسیر شرط ضمن عقد،رویه قضایی در تفسیر بند 12 شروط ضمن عقد سندنکاحیه

مقدمه :

 از زمانی که برای تدریس یک دوره برای تدریس کاراموزان وکالت کانون وکلای دادگستری استان گلستان دعوت شدم موجبات جمع اوری مطلب حاضر گردید هرچند فقط یک دوره تدریس بوده اما همین امر موجب تهیه مطلب با همکاری جناب اقای شهاب نورانی نیا از کاراموزان فعال در دوره ونهایتا ارائه گردید. روش بیان مبتنی برتئوری و تجربه است واز انجایی که هر فرد(به ویژه وکلای محترم مجرب ومعدل وصاحب اندیشه) نیز بر اساس نگرش وتجربه می تواند اعلام نظر کنند وممکن است اختلاف نظر هم وجودداشته باشد^[1] داشتن یک نفع عملی برای ورود کاراموزان به حوزه وکالت موجبات و مهمترین  انگیزه از نگارش و ارائه گردیده است تا یاداوری شود کاراموزان محترم می توانند براساس یافته های موجود نیز بیان مطلب نمایند  تلاش خور درا باور ، با بررسی دقیق ومدیریت صحیح یافته های سابق(متن این نوشته ارائه تجربه است برای اطلاع) برای ایجاد نواوری در موضوعات اقدام کنند ، طبیعت و تاریخ بشر دگرگونی را به ما اموخته است وکاراموزان محترم بدانند در اول راه هستند ومی توانند انچه در سابق وجود داشت را تغییر بدهند اما نه بدون ملاحظه ،مطالعه وتلاش ،گذشته باید توجه شود کاستیهای ان رفع وبا امید به شکوفایی وروزهای بهتر به ایجاد راهکارهای جدید وتحول بپردازند.

نگارنده از صاحبان اندیشه و خوانندگان گرامی تقاضا دارد رهنمودها،پیشنهادات  وتجارب خود را جهت غنای مطالب اعلام فرمایند.

سخنرانی  مرحوم«علی‌اکبر داور» در آیین افتتاح کانون وکلای دادگستری در سال ۱۳۰۹ شمسی:

*خیلی خوشوقتم که می‌بینم نهایت نظم و ترتیب در این مؤسسه حکم فرما است و نهایت دقت و سلیقه در تشکیل آن بکار رفته است. کانون وکلای عدلیه که چندی قبل تشکیل یافته بود و اینک رسماً افتتاح می‌شود منظور اصلی از تأسیس آن تربیت وکیل خوب است.جای تردید نیست که جریان محاکمات تنها نباید از روی دوسیه(پرونده) باشد و قاضی تنها روی دوسیه حکم نمی دهد بلکه عامل مؤثری در این مورد وجود دارد که آن موضوع وکلای مدافع است که نباید بگذارد قاضی در محاکمات و قضاوت خود از قانون منحرف شود. این است که در تمام دنیا مطمئناً کسانیکه در کارهای قضائی وارد هستند می‌دانند که بدون اینکه وکیل خوب تهیه شود تهیه عدلیه خوب محال است. ولی از طرف دیگر اهمیت کار وکالت را آقایان می‌دانند تنها به این نیست که چه اندازه فایده دارد. بلکه اهمیت آن بیشتر نسبت به فوائدی است که مردم از آن می‌برند. البته کار باید عوایدی برای خود وکیل داشته باشد ولی قسمت زیاد اهمیت وکالت بسته به اشخاصی است که دارای این شغل هستند و طرز رفتار آنان.*

بیان امام محمد غزالی در کتاب کیمیای سعادت در خصوص علم:

امام محمد غزالی در کتاب کیمیای سعادت می گوید(بدان که رسول “ص” گفته است *اطلب العلم فریضه علی کل مسلم*یعنی جستن علم فریضه است بر همه مسلمانان  وهمه علما ، خلاف کرده اندکه این چه علم است :متکلمان می گویند علم کلام است که معرفت خدای تعالی بدین حاصل اید،فقها گویند این علم فقه است که حلال از حرام بدین جدا بود،محدثان گویند این علم کتاب وحدیث است که اصل علم شرع اینست،صوفیان گویند که علم احوال دل است که بنده را راه حق تعالی از وی است وهرکسی ازاین قوم علم خویش را تعظیم همی کند واختیار ما انست که به یک علم مخصوص نیست واین همه علمها نیز واجب نیست”

    انچه برای وکالت لازم است تمامی علوم مرتبط با مسایل وکالت است  هرچند نافی تخصص گرایی نیست عموما یک وکیل نیازمند علوم واگاهیهای لازم برای امر وکالت است به نحو تخصصی در بخشی ویژه مورد توانمندی قرار می گیرد ممکن است لزوما انواع دعاوی با موضوعات مختلف حقوقی وکیفری قبول نکند اما در حال حاضر لازم است اطلاعات عمومی حقوق وسایر رشته های مرتبط بری وکالت را داشته باشد.

شناسایی مقدمات وکالت:

با داشتن کارشناسی حقوق برای ورود در وکالت وبرگزاری آزمون ویا رعایت شرایط ورود در وکالت و پذیرش، فرض بر آن می شود کاراموز مباحث مقدماتی را می داند اما برای یاداوری برخی از آن دانسته ها مجددا بیان می گردد:

دانش و آگاهی به علوم وکالتی به عنوان ابزار کلی وموضوع خاص به نحو اختصاصی لازم است: عقد و مفهوم آن در حقوق، عقد امانی، عقد جایز،  عقد وکالت ، ایجاب و قبول وکالت، عقد وکالتی، وکالت بلاعزل، وکالت معاطاتی، وکالت وکیل، وکالت ولی، وکالت انفرادی و جمعی، وکالت دو نفر، وکالت واحد-وکالت شخصی، وکالت نوعی-وکالت مطلق و مقید-وکالت معلق و منجز-وکالت خاص و عام- وکالت در معاملات(وکالت در اجاره، بیع، جعاله،حواله، رهن، سبق و رمایه، شرکت، صلح، ضمان، عاریه، عطایا، مزارعه، مساقات، مضاربه، نکاح، هبه، ودیعه، وقف،و…)، خیار غبن در وکالت، خیار مجلس در وکالت، وکالت در خیار، وکالت در رضاع، وکالت در قبض، وکالت در تقسیم، وکالت در تقصیر ، وکالت در تملک مباحات، وکالت در حیازت، وکالت در مطالبه دین، وکالت در نفقه، وکالت در دعوی، اجرت وکیل، احکام وکالت، اذن، اذن توکیل، ارکان وکالت، اشتراط در وکالت، انحلال وکالت، فسخ وکالت، انفساخ وکالت، انکار وکالت، بطلان وکالت، بینه وکالت، تعلیق وکالت، تقصیر وکالتی، تنجیز وکالت، ثبوت وکالت، شرایط وکالت، شهادت بر شهادت به وکالت، شهادت به وکالت، شهادت و قسم به وکالت، صفات وکیل، قبول وکالت، مبطلات وکالت، متعلق وکالت، مشروعیت وکالت، نکاح وکالتی، قسم وکالتی، وکالت در وکالت، وکیل در توکیل، اقاله وکیل، تعدی وکیل ، شفعه وکیل، طلاق وکیل، ید وکیل، تعددوکیل، تصرف وکیل، حجر متعاقدین وکالت، حق وکالت، دعوی علیه وکیل، ضمان از وکیل، ضمان وکیل، عدالت وکیل، قبض وکیل، شهادت دوعادل به وکالت، اجرت وکیل، متعلق وکالت، بطلان وکالت، دریافت حق الوکاله اضافی،خیانت وکیل ،عدم اطلاع به موکل برای پرداخت هزینه ها،عدم اطلاع استعفاء به موکل ودادگاه،تاسیس دفتر در غیر محل مجاز،وکالت علیه شخصی که سابقا موکل وکیل بوده یا وکیل مشاور او بوده،افشا اسرار موکل ، تخلف از سوگند،وکالت بدون تمدیدپروانه و…

یک کاراموز وکالت با وصف اطلاعات کافی برای ورود در کاراموزی لازم است یکبار دیگر تمام یافته های خود را پیرامون وکالت بازخوانی نموده وحداقل تلاش بیشتر نماید تا وکالت(چه عقد وکالت در حوزه حقوق مدنی وچه وکالت دادگستری) را تام وتمام مطلع باشد.

معرفت نسبت به کانون وکلا و وظایف :

کانون وکلا اولین محلی که یک کارآموز وکالت درابتدای ورود به کارآموزی برای شغل وکالت زیر نظر وکیل سرپرست حضور می یابد شناخت کانون محل کاراموزی بدوا از شرایط مقدماتی است باید مواردی مانند:   وظایف و تکالیف کارآموزان وکالت، قانون کارآموزان وکالت و شرایط وکیل سرپرست،محل کارآموزی ،وکیل سرپرست، شروع دوره و مدت کارآموزی،تنظیم گزارش عملکرد ،گذراندن وشرکت در جلسات آموزشی مورد تأیید کانون، عدم غیبت،حضور در جلسات دادگاه وتهیه گزارش کامل از پرونده، اختبار پایان دوره، رعایت مقررات انضباطی و رعایت شئونات اخلاقی، پوشش مناسب و ادب در برخورد توجه و اهتمام داشته باشد تا در فن ادعا و دفاع، اخلاق حرفه‌ای و نحوه تعامل با مراجع قضایی واداری به کارازمودگی برسد.

 مطالعه قوانین داخلی وبین المللی:

دانستن قوانین ومقررات داخلی ومطالعه ان می تواند به وکیل قدرت استناد سازی ادعا یا دفاع را بدهد متناظر ان اطلاع از قوانین ومقررات بین المللی موجب ایجاد خلاقیت و تقویت قوه استنباط و استدلال، آشنایی با قوانین کشورهای دیگر و شناخت بهتر حقوق داخلی شده  وباتوجه  به نوگرایی در مسایل بین المللی و موضوعات آن،اثرپذیری قواعد داخلی از بین المللی  در ارائه نظرات به وکیل کمک می نماید.وکلای محترم سعی کنند به نحوی در نگارش لایحه وبیان سخن در محاکم انتخاب واژه ها نماید که ان واژه در قوانين و مقررات كشور به كاربرده شده است.

ملاحظه ومطالعه اسناد ومدارک :

سندشناسی از نحوه ایجاد وساخت اعم از فیزیکی ومجازی از لوازم کاروکالت است ،بعد از ملاحظه ؛نحوه مطالعه و استنباط ان بسیار مهم است باید به نوع سند ومقامات تنظیم کننده ،امضاکنندگان ،محل تنظیم ومحل نگهداری(تخدیش وازبین رفتن احتمالی سهوی وعمدی)،مسجلین،توافقات وتعهدات ومتعهدین ،ذینفعان و…توجه ویژه داشت.

در مطالعه سند بعد از توصیف دقیق ان وبرداشتهای علمی ونظری جمع اوری ،مصرحات قانونی واداری حاکم برسند استخراج وسپس رویه قضایی را بررسی ونهایتا اعلام نظرنمایداین سند چیست وچه اثاری دارد ایا انچه موکل از می خواهد با اسناد ابرازی وی امکان طرح دعوا یا هراقدام قضایی یا ادرای ممکن است یاخیر؟ در صورت پذیرش درخواست موکل میزان موفقیت وی بر اساس اسناد ابرازی چه میزان است .

داشتن اطلاعاتی در حوزه فضای مجازی :

امروزه فضای مجازی با ابزارهای متنوع اطلاعاتی و ارتباطاتی خود نقش بسزایی را در زندگی فردی و اجتماعی دارداکثر دول خود را موظف به سیاست‌گذاری، اجرا و ارزیابی در این خصوص می دانند پیشرفت شتابان فناوری اطلاعات و امکان برقراری ارتباط با کمترین هزینه و وقت، از یک سو فرصت و از طرف دیگر تهدیدی برای امنیت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است  در هردوبخش وکلای محترم ضرورتا باید با مطالعه بران واقف شوند.

همچنین بانظرداشت به اینکه امروزه کلیه اقدامات حتی طرح دادخواست وشکواییه وارائه لایحه در قوه قضاییه وسایراقدامات در سیستم مدیریت فضای مجازی انجام می گردد اطلاع از سامانه ها ی موجود مهم است برخی سامانه های مهم شامل:

• سامانه عدل ایران به نشانی( adliran.ir  ­)
• سامانه مدیریت یکپارچه خدمات کنسولی(میخک    https://mikhak.mfa.gov.ir/form    )
• ســـامـانـه مــلـی آرای قــضـــائــی( https://ara.jri.ac.ir )
• روزنــــامـــــه رســـــمـــی کــشــــــور به آدرس( https://www.rrk.ir )
• درگـــاه مــلـــی قـوه قــضـــائـیــــه( https://eadl.ir )
• سامانه ثبت من (my.ssaa.ir)
• سامانه عملیات الکترونیک مالیات بر ارزش افزوده   (www.evat.ir)
• سامانه هوشمند مدیریت تجهیزات ارتباطی (همتا) (hamta.ntsw.ir)
• سامانه مدیریت خدمات مشترکین اپراتورها (mobileecount.cra.ir)
• سایت بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران (www.cbi.ir)
• سامانه استعلام صحت کدپستی (epostcode.post.ir)
• استعلام صحت اسناد مالکیت سایت( https://my.ssaa.ir )
• دریافت شناسه کسب و کار سایت( https://behinyab.ir )
• سامانه ملی قوانین و مقررات  به آدرس (http://dotic.ir )
• سامانه شناسه ملی اشخاص حقوقی کشور  به آدرس( http://ilenc.ir )
• سایت مرکز وکلا، کارشناسان رسمی و مشاوران خانواده قوه قضاییه  (  https://judiciarybar.ir )
• پایگاه اطلاع رسانی دولت به آدرس( https://dolat.ir )

 مدیریت ونقش ان برای انجام امور وکالتی:

چالشهای وکالت را مورد توجه قرارداده وبا به روز کردن اطلاعات خود از جامعه ومشکلات حقوقی پیرامونی به بررسی نیازهای وکالتی پرداخته وبا تببین نقشه راه ،مبادرت به تدوین برنامه کوتاه ،میان و بلند مدت وامور وکالت در مدیریت نماید.

قدرت تحلیل ونظریه پردازی :

یک وکیل باید ذهن سیال ،محتاط ونقاد داشته ،قدرت بر تحلیل موقعیت‌های مختلف و درک مسائل دارا باشد برای همین منظور باید آنها را یاد بگیردبرای اینکه یک تحلیل درست از موضوع داشته باشد باید:

• توصیف دقیق موضوع برای درک مسئله(اگر موضوع با دقت شناسایی وتوصیف نشود در ادامه سایر مبانی امر وکالت در موضوع دچار انحراف شده ونتیجه مطلوب به دست نخواهد امد )
• تفسیر (بررسی کلیه راه حلهای سنتی برای ارائه راه حل جدید)برای ملاحظه رای دیوان محترم عالی کشور در بخش پایانی ارائه گردید.
• تحقیق و بررسی نظرات (فرایند تحقیق با دقت انجام شودنظریات واندیشه های مطرح چیست؟) مهارت‌های ارتباطی در این بند بسیار موثر است نامه‌نگاری وطرح سوال از اساتید ومراجع پاسخگو موثر است در بخش جمع‌آوری اطلاعات کارگروهی هم می تواند مفید باشد.
• اخذ رویه قضایی واداری در موضوع(جمع‌آوری رویه های موجود درباره مسئله آزمون و خطای اقدامات گذشته را  برای روشی که انتخاب می کنید بسیار حائز اهمیت می کند ودرواقع انچه شما بخواهیداقدام کنید راهکاری که سابقه اقدام دارد وبه تجربه ازموده شده را برای شما نمایان کرده وبه شما خواهد اموخت چه راهکاری ارائه کنیدتا اشتباه نکنید)
• تجزیه مواردی که در موضوع وجود داشته است.
• تحلیل نهایی ،پیداکردن راهکارهای احتمالی و اجرای بهترین راهکار و سنجش نتایجی برای اعلام نظر برای یک وکیل دادگستری و مهارت حل مسئله نقش مهم دارد.
• قبل از اعلام نظر واقدام ، ازابتدا یکبار دیگر تمام یافته ها واقدامات وتحقیقات را ملاحظه کنید استفهام موضع مطروح در نزد شما  شامل : فهم اولیه(چه تصوری از موضوع دارید)، فهم کاربردی(مانندهبه یا صلح الفاظ واقدامات طرفین در قرارداد چه مفهومی دارد)، فهم تحلیلی(تحلیل شما نهایتا به هبه یا صلح کدام؟ )، فهم استدلالی و نقادانه(به عنوان وکیل خواهان بعد از احراز ادعای موکل به عنوان وکیل خوانده/خواهان باشید وبه نقد ان بپردازید)، و فهم خلاق وابداعی(در این مرحله با کشف رابطه های حقوقی  به تنظیم لایحه ادعایی یا دفاعی در دعوا بپردازید)  .مقایسه می کنید ،تجزیه مفاهیم دارید، ترکیب قواعد عمومی نموده و بعد انتزاع می کنید برپایه ادعای موکل خواسته اش را در موضع ادعایی یا دفاعی تبلور می دهید.
• اعلام نظریه ادعایی یا دفاعی (مهارت وتواناییگزارش‌نویسی وتوانایی متقاعدسازی در نگارش ضمن رعایت اصول نگارشی در زبان فارسی را افزایش بدهید وچون ممکن است برای تبیین در مرجع قضایی حاضر شوید مهارت سخن گفتن نیز باید مورد توجه شما باشد)

تاثیر شناخت  وظایف ونحوه اقدام وعمل دادگاه برای وکیل :

از انجایی که بیشتر امور شغلی وکیل درمحل دادگستری انجام و اقدام می شود لزوما وتکلیفا برای وکلا باید به شناخت دادگستری ومقامات قضایی و وظایفشان در قانون پرداخته تا بتواند بر حسب حال ومقال به درخواست،ادعا یا دفاع از موکل بپردازد.

باتوجه به اینکه در قوانین متعدد از جمله در قانون اساسی و قوانین عادی، قانون ثبت، ایین دادرسی مدنی ،مقررات کیفری و….بر نصب قانون از ناحیه مقام قضایی تاکید شده است انچه وکیل در مقام دعاوی از دادرس می خواهد مطالبات قانونی است پس باید به شناخت وظایف قانونی دادگاه بپردازد.(هرچند برخی اساتیدمعتقدند وظیفه دادگاه اجرای عدالت است وقاضی موظف است از قانون برای عدالت بکارگیری نمایداین نظر قابل احترام ویژه است)

امر قضاوت را مقنن برعهده مقام قضایی نهاده است در واقع تشخیص حق خصوصا در ماهیت امر برعهده واز اختصاصات شغل قضایی است این موضوع مرتبط با نصب قانون است ونیز مقنن تطبیق موضوع با قانون را برعهده مقام قضایی قرارداده است تشخیص ان با اوست .

نحوه مطالعه پرونده در هنگام کاراموزی وکالت ونکات قابل توجه :

• پیشنهاد می شود در پرونده ها از ابتدا یک بار وکیل خواهان/شاکی/اعاده خواه/معترض ثالث /فرجامخواه یک بار وکیل خوانده /مشتکی عنه/اعاده خوانده/خوانده اعتراض ثالث/فرجامخوانده و…قرابگیرید.
• اگر وکیل خواهان شدید ابتدا خواسته را نگاه کنید ببینید چه تصوری از موضوع خواسته دارید؛ یک دادخواست بنویسید پیرامون موضوع خواسته…جهت یا جهات فرضی تصور کنید…ادله بیاورید …بعدملاحظه کنید ببینید خواهان چگونه عمل کرد؛ترجیحا پرونده هایی را انتخاب کنید که خواهان یا خوانده وکیل داشته باشند تا حرفه ای تر به بررسی بپردازید.
• ازابتدا یکبار رفتار ،اقدام ،لوایح ،اظهارات ونوع بیان مطلب در جلسه دادرسی را از وکیل (خواهان/شاکی یا خوانده/مشتکی عنه) بررسی کنید.
• به عنوان بررسی وضعیت جلسه اول دادرسی یکبار صرفا در جلسه اول وارد دعوا شوید وموضوع را از انجا بررسی کنید.
• اگر وکیل خواهان شدید ببینید حقوق خواهان در جلسه اول دادرسی وماقبل آن-استرداد دادخواست-تغییر خواسته یا نحوه آن-جلب شخص ثالث-ایرادات(ایراد به سمت خوانده -ایراد رد دادرس)تکالیف خواهان در جلسه اول دادرسی- ارائه اصول اسناد- حضور خواهان در جلسه اول دادرسی برای اخذ توضیح از وی-اعلام وجود دعاوی مرتبط و…دادگاه خواهان وکیل خواهان چه اقدامی انجام دادند .
• (اگر وکیل خوانده شدید ببینید حقوق خوانده در جلسه اول دادرسی چیست مانند خوانده می‌تواند در جلسه اول دادرسی ایرادات شکلی و ماهوی خود را نسبت به دادخواست مطرح کند.  می‌تواند به صلاحیت دادگاه، نبودن اهلیت یکی از طرفین، و یا وجود دعوای مشابه در دادگاه دیگر اعتراض کند- طرح دعوای متقابل – جلب شخص ثالث- اعتراض به بهای خواسته- دفاع از ماهیت دعوا و…
• بعد از ان ملاحظه کنید بر حسب موقعیت در پرونده دادگاه ،خواهان ،خوانده، وکلای انان چه اقدامی انجام دادند .
• به منظور بررسی وضعیت در جلسات دادرسی جداگانه وارد دعوا شوید جلسات دادرسی ها را بررسی کنید ازابتدا تا انتها فقط جلسه دادرسی ببینید متداعیین ،وکلایشان ،کارشناسان ودادگاه چه گفتند اثراظهارات چه شد برابر قانون بود نبود شما چه تحلیلی می کنید.
• به عنوان بررسی رویه قضایی جهت اموزش در بررسی کارشناسی فقط کارشناسی را در چندین پرونده با موضوعات پرونده ،بررسی کنید ایا در دادخواست کارشناسی  استناد شد یاخیر ؟دادگاه اقدام کرد ؟خوانده دفاع کرد ؟کدام موضوع موجب اخذ نظر کارشناس شد؟ در رد وقبول ،طرفین و وکلا چه گفتند؟ شما چه تحلیل استنباطی دارید؟ایا در تمام پرونده هایی که مطالعه کردید اگر پرونده ای به شکل مطروح برای شما به عنوان وکیل مراجعه کنند به کارشناسی استناد می کنید یاخیر؟
• به عنوان بررسی رویه قضایی جهت اموزش در بررسی شهادت شهود فقط شهادت شهود را در چندین پرونده با موضوعات پرونده  را بررسی کنید فقط شهادت شهود را بررسی کنید ایا در دادخواست به گواهی گواهان استناد شد یاخیر؟ دادگاه اقدام کرد؟ خوانده دفاع کرد ؟کدام موضوع موجب قرار اخذ شهادت شد؟ در رد وقبول طرفین و وکلا چه گفتند؟موارد جرح چه بود ودادگاه چه اقدامی نمود؟ شما چه تحلیل استنباطی دارید؟
• در بررسی اسناد فقط اسناد را در چندین پرونده با موضوعات پرونده  را بررسی کنید فقط اسناد را بررسی کنید ایا در دادخواست استناد شد یاخیر؟ دادگاه چه اقدامی کرد؟ خوانده چه دفاعی کرد؟ کدام موضوع موجب بررسی مدرکیه شد ؟در رد وقبول طرفین و وکلا چه گفتند؟چه ایراداتی گرفتند انکار وتردیدی وجعل چه زمانی طرح شد وچه اقدامی از ناحیه دادگاه انجام شد واثار ان چه بوده است ؟ شما چه تحلیل استنباطی دارید؟
• انچه شمادر دوره های اموزشی تحصیلی خواندید وبعد به منابع ومراجعی رجوع داشتید واموختید در پروندهای که مطالعه کردید چگونه عمل شده است ؟  نظرحقوقی شما در موضوع چیست واگر وکیل هریک از طرفین بودید نظر  وکالتی شما چیست ؟ ایا  به بخشی یا همه ایرادمی گرفتید یا همه را تحسین می کنید؟ایا به نظر شما  اقدام اصلاحی نیاز داشت ان اقدام اصلاحی از نظر شما چیست؟
• یکبار جلسه دوم وارد دعوا شوید به ان شکلی که تازه وکالت گرفتید وارد دعوا شدید؛بررسی اسناد،شهادت شهود؛کارشناسی و…نحوه ادعا ودفاع و اقدام وقرار وتعامل وکیل با کارشناس و..جلسه استماع شهادت ومطلعین ،نحوه معرفی شهود و نحوه سوال ؛ زمان سوال نحوه پاسخ وزمان ایراد وکیل و…در همه موارد اگر جای وکیل بودید چه می پرسیدید چه مواردی را قابل تحسین می دانید واگر ایرادی هست به نظر شما ایراد کار کجاست ؟
• مطالعه پرونده را در مراحل ومقاطع مختلف انجام داده و وارد پرونده بشوید: بدوی…واخواهی..تجدیدنظر….فرجامخواهی….
• در مرحله واخواهی به عنوان وکیل واخواه و واخوانده وارد دعوا شوید مطالعه وسپس خودتان مواردی که لازم بود اعلام وادعا ودفاع می کردید را بررسی نمایید.
• در مرحله تجدیدنظرخواهی به عنوان وکیل تجدیدنظرخواه وتجدیدنظرخوانده وارد دعوا شوید مطالعه وسپس خودتان مواردی که لازم بود اعلام وادعا ودفاع می کردید را بررسی نمایید.
• درهمه مواردی که بیان شد در پرونده های کیفری نیز در مراحل دادسرا ،دادگاه وتجدیدنظر پرونده ها را مورد ملاحظه قراردهید وبا بررسی دقیق همه مقاطع ،مراحل وجلسات ،به مطالعه ادعا ودفاعیات پرداخته به ویژه شرح دقیق شکایات وگزارشات مرجع انتظامی ،نظریات دادستان،کارشناس ،شهود، دفاعیات متهم حسب مورد دقت در نوع اتهام انتسابی،مفاد قرارهای تامین وقرار مجرمیت وکیفرخواست ونهایتا رای دادگاه دقت بیشتری نمایید.
• در صورتی که خودتان را برای درک درست از محتویات پرونده اماده کردید وبرای هر موضوعی که ملاحظه نمودید برای رفع ابهام اقدام موثر (تحقیق،مطالعه،پرسش و…)انجام دادید شما کاراموزی بهتری را به انجام رساندید .

نکات عمومی پیشنهادی برای کاراموزان محترم وکالت :

• شناسایی محل وکالت (جغرافیایی ،سیاسی،اداری،قضایی و…)
  • محل جغرافیای شهر محل وکالت شناسایی کنید(چرا چون هرآن ممکن است دادخواست یا درخواستی را تنظیم کنید نیازمند برخی اطلاعات باشید وامکان مطالعه نداشته باشید)
  • شناسایی منابع طبیعی،فضای شهری، محدوده شهر، مناطق، معابر، فضای سبز واموزشی ومحدوده موقوفات حداقل مشهورشان و… هادی شهر و….حریم ومحدوده قانونی شهرو…
  • شناسایی کمیسیون های اداری وشبه قضایی ، ماده8قانون عمران ونوسازی شهری، کمیسیون نظارت صنف-،اماکن عمومی، کمسیونهای مستقر در شهر ومحل ان مثل ماده100شهرداری و99و77شهرداری،کمسیون ثبتی، ماده56منابع طبیعی و..
  • شناسایی برخی سازمانهای عمومی ومردم نهاد و…سازمان نظام مهندسی و…
• شناسایی متناظر اداری همه موارد فوق در استان مثل استانداری  ویا برخی از موارد خاص مانند کمسیون ماده99شهرداری در محل استانداری تشکیل می شود .
• شناسایی حوزه قضایی شهر اعم از بدوی، تجدیدنظر ودادسرا عمومی نظامی وانقلاب ،تعداد شعب، شناسایی نسبی نسبت به قضات (این قاضی مصالحه گراست این قاضی شکلی زیاد رد می کند شما از قبل خودتان را اماده کنید)
• متناظر این اطلاعات به داده‌های مشابه برایکل کشور یا استان‌های دیگر را در صورتی که اقتضای کاری بیشتری داریدمثل دیوان عالی کشور –دادستانی کل –دیوان عدالت اداری –دادسرای انتظامی –دبیرخانه حقوق شهروندی –ارزشیابی قضات –حفاظت و..بازرسی کل و…افزایش دهید.

• برخی انتظارات واقدامات عمومی که می تواند موثر باشد
• سایت وگروههای محلی واطلاعات شهری را شناسایی وعضویت داشته باشید.
• همکارانتان را شناسایی وبا انان میزگرد داشته باشید یا در کانال مجازی و.. ارتباط داشته باشید.
• نیازدارید که با بهم ریختگی اوضاع اقتصادی شماصبور باشید انتظاراست به عنوان وکیل تنظیم رفتار درست واعمال حقوقی مطابق قانون را درک ومطالبه کنید.
• از حیث رفتاری گفتار ملایم ،صداکردن مردم با نام خانوادگی وبااحترام را تمرین وتکرار وعمل نموده و از ناسزا گفتن وبکاربردن کلمات نادرست پرهیز کنید گفته اند علاج خوی بد بدست اوردن خوی نیک است .
• حفظ امانت داری نسبت به اشخاص در کلیه موارد ومراجع اداری وقضایی .
• پذیرای پیامد انجام اقدامات وانتقاد پذیر باشید.
• بدانید که اگر امین مردم درگفتار ورفتار باشید مردم به شما رجوع می کنند، تعهد درکار، صداقت دررفتار،نوعدوستی، تحمل دیگران، عقب ننشستن در زمان فشار،پرهیز از تصدیقات غیر عقلی ارزش دارد.
• گاهی دربرخی موضوعات سرعت لازم را باید داشته باشید در عین حال گاهی دربرخی موضوعات دقت باید حتما شالوده کار باشد .
• کرامت شخصی را همیشه حفظ و نه خفت بپذیرید نه خفیف کنید بادرست کرداری به همه احترام بگذارید از شما نمی ایدونمی پذیرند به وکیل وطرف دعوا به قاضی وبه کارشناس وکارمند و…بی احترامی کنید .
• تمرین کنید تا در عمل کرامت افراد پایین دست حفظ شود ،دعای امیرالمؤمنین (ع) درنهج البلاغه :  «اللّهمّ اجعل نفسی أوّل کریمة تنتزعها من کرائمی وأوّل ودیعة ترتجعها من ودائع نعمک عندی»خدای من، نخستین نعمت گرانبهایی که از من سلب می کنی، جانم باشد (تا علیل و خفیف و حقیر در نزد مردمان جلوه نکنم) و جان من، اولین امانتی باشد که از من باز پس می گیری.
• هیچ یک از تخلفات را مرتکب نشود در واقع تخلفات نواهی کاروکالتی شماست عدم تخلف، مثبت شان است رعایت شان، مثبت توجه شما به کار است.
• دریک زمینه از مباحث حقوقی یا کیفری خودتان را متبحر کنیدزیرا شما نمی توانید به همه مسایل اشرافیت تام پیدا کنید ، بن مایه کاری وکالت را در یک زمینه قوی کنیددرحوزه بانکی-کشاورزی-وقف-شهرداری و…
• درایام کاراموزی بیش از حد مطالعه پرونده داشته باشیدوبعد از مطالعه ابهامات را در کتب جستجو ورفع نموده ودر صورت امکان سوال نمایید.
• سوالات را از کاراموزان، وکیل محترم سرپرست ؛وکلای محترم و قضات شریف و  اساتید ارجمند و…بپرسید اصلا در سوال مضایقه نکنید .
• مطالعه قانون در تمامی موادی که در پرونده می بینید حتما بخوانید وتطبیق بدهید.حداقل قانون مدنی ومجازات اسلامی وایین دادرسی مدنی وکیفری رابیشتر مورد مطالعه قراردهید.
• مطالعه عمومی باعث افزایش لغات برای شما خواهد شد رمان خواندن ،تاریخ وادبیات، شعر مخصوصا ادبیات قدیم ایران ، حتما نقد ادبی مطالعه کنید و…
• مطالعه رویه قضایی، حتما به شما توصیه می شود چندین کتاب با روشهای مختلف چاپ شده، اول مذاکرات دیوان عالی کشور، بعد هم چاپ دور اول معاونت اموزش قوه قضاییه، بعدها چاپ معاونت منابع انسانی وسپس هم نویسندگان وقضات و وکلای محترم مجرب ، دانستن رویه های قضایی سراسر کشور به ویژه شهرهای بزرگ را روش ثابت خود بدانیدتا موجبات پیشرفتتان در علم وتجربه شود.
• شما فرزند زمان هستید امکان اینکه بتوانید همه موارد را شناسایی کنید به قوت الهی می توانید واین امر عطیه الهی به شماست وبه قدرت الهی اطمینان داشته باشید.
• وکیل آگاه، پیش از هر چیز به ایجاد زبان مشترک و مفاهمه با مخاطب می‌اندیشد و در صورت ناکامی در این گام، ضمن توجه به اصول اخلاقی در گفتار و رفتار، به شبهات پاسخ  داده  وبا رعایت اصول قانونی به بیان ادعا ودفاع می پردازد.

30نکته دیگر در رعایت ودقت در امر کاراموزی :

• در پرونده حقوقی ” 1-خواسته 2-ملاحظه اسنادومدارک 3-چه ادله ای دارد وترتیب ادله چگونه است وچیدمان بررسی ادله در جلسات دادرسی چگونه باشد 6-با شهود قضیه چه نحو اقدام کنید 7-در جلسه اول دادرسی چه نحو برخورد کنید 8-در قرار معاینه وتحقیق محلی چگونه رفتار کنید 9-اجرای قرارکارشناسی ونحوه برخورد با کارشناس،موارد ردکارشناسی به چه نحوی باشد  10-نحوه اجرای قراراستماع شهادت شهود وجرح شهود –جلسه استماع شهادت وذکاوت شما در احقاق حق قابل توجه است .
• در پرونده کیفری ” واقعه یا اتفاق یا جرم واقع شده است در اعلام اولیه ودر مرحله ضابطان 2-بررسی اولیه به مانند مباحث حقوقی دقت در بیان وموضوع وادله وقراین ونیز اهمیت نوع ارتباط با ضابطین ومقامات محترم دادسرا 3-دانستن نقش دادستان در جرایمی که جنبه عمومی وخصوصی دارند4-نظام ادله وارائه ان 5-نقش ضابطان در پرونده کیفری ودقت در نحوه تهیه گزارشات انان به عنوان تاثیر گذاردر علم قاضی5- توجه به جو حاکم  ووضع اجتماعی ونگاه مردم به اقدامات مجرمانه در پرونده ونوع جرم انتسابی مورد توجه باشد.
• در امورحقوقی باید خیلی دقت کنید چون دعوا توسط خواهان یا وکیل ایشان وبا انتخاب موضوع وادله طرح ودادگاه صرفا مدیریت می  کندشما اگر وکیل خوانده شدید باز دقت شما بیشتر باید باشد.
• در نظام ادله امروز باید شک کرد زیرا انسان به شدت مادیگرا شده واخلاق کمرنگ وممکن است در هرلحظه دعوا ان نحو که شما خواستید وپیش بینی کردید پیش نرود شهادت شهود تحت تاثیر تطمیع قرار بگیرد کارشناس خدای نکرده تحت نفوذ توصیه یا …،پاسخ سازمان اداری ایضا ،پس پروسه سخت تر وسنگین تری در پیش است دراین میان امکان پیش بینی سخت است وقاضی هم نمی تواند تمام زوایا را پیش بینی کندوشما باید حق موکل بستانید.
• مهارت وتسلط شما برقوانین با توجه به چگونگی تصویب وتغییرات ان و تاثیرتغییرات واصلاحات بر دعوا ، شما را در کار موفق خواهد نمود وهمین امر موجب اتقان کاری ورعایت بهتر شان  وکالت نیز خواهد شد پس اولا اطلاع از قوانین در موضوع ثانیا تاریخ قانون  وتغییرات واصلاحات مهم است .
• درست خواندن یک مطلب باز هم ازشما به عنوان وکیل موردانتظار است اگر بلد نیستید نخوانید  درست خواندن قانون دریک دادگاه یا جلسه رسمی مهم است اگر اختلاف شود نظر شمابه عنوان وکیل دادگستری ملاک قرار می گیرد – پس دقت کنید چه ،چگونه وچه زمان ومکانی می گویید؟
• نحوه اداره جلسه دادرسی ونوع وچگونگی برخورد با طرفین ودادگاه وشاهد وکارشناس جزء لوازم اخلاق حرفه ایست ،تجدیدجلسه ونحوه ان وپذیرش پیشنهاد صلح مهم است ،مدیریت زمان در جلسه ومیزان بیان از اهمیت دیگر در جلسه دادرسی است .
• اختلاف نظر در هرحال طبیعی است نباید انتظار داشته باشید همه مثل شما فکر کنند دربین فقهای مکرم هم اختلاف نظر هست همان اختلاف از انان گاهی وارد قانون هم شده است وتبعا نظرات حقوق دانان هم اختلافی است ، اگر قاضی تابع یک نظر شدوکیل نظری دیگر داشت  نباید گفت که چرا چنین شده است یا اورا خدای نکرده به سوء استفاده از مقام حمل کنیم، وکیل باید اهل استدلال باشد اختلاف نظر را تحمل کند در مقام دفاع ویا ادعا تکالیف قانونی خود را در دفاع از موکل اعمال واجرا کند.
• هرحقوقدانی سعی دارد یافته های علمی خود پایبند باشد لزومی به تبعیت از یافته های دیگران نیست اصل استقلال قضایی اقتضای تبعیت از یافته های تحقیقی برپایه اذن قانون است بنابراین قاضی در مرحله تجدیدنظر لزومی به تبعیت از نظر کارشناسی مرحله بدوی که مورد قبول قاضی محترم مرحله بدوی بوده نیست در مراحل مختلف ممکن است موازین ومقررات را حسب مورد، مورد بررسی ودقت قرارداده وبرای هر مورد در هر موقعیت با دقت به ادعا ودفاع پرداخته شود.
• کار یک وکیل فقط نوشتن نیست باید پیگیر کار هم بشود گاهی لازم است به دادگاه مراجعه کند موضوع را تبیین نماید به تجربه باید اعلام کردهنوز حضوروکیل وتوضیح نقش محوری داردبدانید از منظر تاریخی دعوا ودفاع به صورت شفاهی بوده اگر دوباره شرایطی به وجود بیاید که تمام این ابزارها از بین برود علم واگاهی باید همراه وکیل باشد بعداز اختلافات درمراحل دادرسی (بدوی وتجدیدنظر)چون بیان شفاهی درمراجع بالاتر قابل اثبات  نبود انکار می شدکتابت توصیه وملاک عمل قرار گرفت.
• در نگارش لایحه فکر کنید اخرین لایحه را تنظیم می کنید ،لایحه می نویسید نگویید نمی خوانند شما فکر کنید تمام انرا به دقت می خوانند .
• اگر موکل در اعلام وارائه ادله توان ندارد کمک مکنید تا موضوع را برای احقاق حق اماده کند ولی اگر بررسی شما منتج به احراز عدم وجودحق موکل شد نشان می دهد شما اهل توجه به شبهات هستید همین جا بررسی می کنید تادر دادگاه دعوای شما رد نشود.
• در هر اقدامی در دادگستری صعه صدر وحوصله داشته باشیدعجله نکنید بیشتراز شما انتظار فکراستوار ومنطقی می رود.
• با تمام تلاشی که قبل از طرح دعوا نمودید ممکن است در جلسه اول به نتیجه برسید که اشتباه بوده مقنن هم می دانسته که ممکن است اشتباهی رخ دهد یا اساسا با هرهدفی دیگر فرصت داده است تا خواسته را اصلاح کنید ،کم کنیدیاتغییر ویا افزایش بدهید .
• چون هر دعوا نتیجه و روی دیگر سکه یک امر ماهوی است ما برای هر امر ماهوی(حقوقی و کیفری) ؛ تقریبا قانون ماهوی و قانون شکلی داریم به همین جهت شرح دقیق برای احراز موضوع از اعمال و وقایع حقوقی  وذکر مستندات کمک کننده خواهد بود.

• مفاد دادخواست ،شکواییه ولوایح که می نویسید تماما دقت کنید احتیاط عقلی و وکالتی را داشته باشید نوشتن نشان می دهد که چقدر برای ان تلاش علمی دارید چون بسیار کارسختی است تمام مسئولیت برعهده شماست .
• نوشتارتان را خیلی مطول نکنید مگر به قدر ضرورت ، اینکه چه میزان مطالب بیان شود چه مستنداتی وچه ادله ای ارائه شود به مدیریت شما در دعوا بستگی دارد  .
• مدارک ونوشته ها را ثبت وضبط نمایید.
• ایا باید مستندات حکمی را بیان نمایید؟ در پاسخ قدیمی ترها معتقد بودند لزوما مستندات حکمی نیاز به نوشتن واعلام نیست مگر قانون خاص باشد اما در حال حاضر اعلام مستندات حکمی هیچ عیبی ندارد بلکه می تواند لایحه واستدلال شما را تکمیل کند یا حتی تفسیری قابل توجه از قانون به همراه ذکر صریح قانون به دادگاه ارائه نماید.
• در نوشتن هر مطلبی دستور زبان فارسی والفاظ بکار گرفته را دقت نمایید نظم مطالب بسیار مهم است(پراکنده گویی برای متن  اصلا خوب نیست)
• اشتباه وغلط املایی اصلا نداشته باشید هرچند اشتباه انشایی هم مردود است ونشان از عدم مطالعه شماست ولی باز ممکن استنباطات متفاوت باشد کتاب غلط ننویسیم جناب اقای ابوالحسن نجفی کتاب رایگان در فضای مجازی قابل اخذاست استفاده کنید ودر استخدام کلمات مفید شما خواهد بود .
• دربرخی موارد با توجه به طرفین ونوع دعوا دقت مضاعف کنید مثل دعاوی خانوادگی  وهمچنین دادخواست یا ادعا بطرفیت سازمانهای نظامی وامنیتی و….
• به ارزش ادله توجه وهمان گونه که بررسی کردید ان دلیل را به ترتیب از دادگاه بخواهید بررسی کند تا بهترین وضعیت برای موکل شما رقم بخورد چون شما به حق موکل اگاه شدید پس برایش دفاع می کنید قاضی را با اثبات موضوع با دلایل قانع کنید که حق  با موکل شماست .
• محور اقدام شما حرفهای موکل شماست ولی برای دقت خودتان وبعددفاع از از او ابتدا تحقیقاتی را انجام بدهید وتوجه داشته باشید بعد از پذیرش وکالت این شما هستید که در مقابل دادگاه بیان مطلب خواهید نمود وبه دفاعیات پاسخ می دهیدفلذا هرچه تحقیق کاملتر جریان دفاع بهتری از موکل خواهید داشت.
• اگر حق با موکل شما باشد اما دعوا را به درستی تنظیم نکنید ونتوانید در دادگاه دفاع خوبی بعمل بیاورید وادله لازم را تهیه واثبات کنید به موجب ضرب المثل فرانسوی ( حق بدون دلیل در دادگاه کالایی بی ارزش است) می توان گفت در ازبین رفتن حق موکل نقش داشتید.
• مسائل مشابه الزاما راه حلهای مشابه ندارندباید برای هر مورد متناسب با وضعیت خاص ان یک فرایند ویژه ان دعوا تدوین شود. هر پرونده‌ای که مطرح می شود حکایت جداگانه دارد وانچه شما می خواهید با انچه بایدواقع شود بسیار راه حلها وذکاوتها باید ارائه کرد.
• تجارب شما در حقوق به مانند سایر علوم نیازمند ممارست وحتی مسافرت علمی است تا پختگی حاصل شود.
• اراستگی ظاهر ولباس در تمام موارد خصوصا محضر دادگاه بسیار مهم است .
• از ویژگی های وکالت آزادگی و استقلال وشجاعت است این خصوصیات تلاش وهمت والایی می خواهد بهتراست کاراموزان محترم شخصا برای داشتن وبکارگیری این  ویژگیها راهکار خاص بیابند.
• کاراموزان محترم ورود به حوزه وکالت را مغتنم شمرند وبدانند وکیل یکی از اسماء‌الحسنی بوده که مأخوذ از اسم اعظم الهی است با اهتمام وتوجه تام به مراتب شان وکالت واحترام به گذشتگان خدمت وکالتی ارائه ‌دهند.

پیامی از مشاهیر حقوق ایران

مرحوم دکتر ناصر کاتوزیان

 «کانون وکلا یکی از مهم‌ترین نهادهای حقوق عمومی است که می‌تواند واسطه‌ی دولت و مردم در استقرار عدالت باشد »

مرحوم دکتر محمد جعفر جعفرى لنگرودى

 «عدل و انصاف، بیشتر از آب رودخانه ها و نهرها و چشمه سارها مى تواند به سرسبزى و خرمى یک کشور کمک نماید و نقش خنده بر لبها و گونه هاى خلق بنشاند.»

   بررسی کاربردی بر اساس رای دیوان عالی کشور : تعین خواسته، تفسیر شرط ضمن عقد،رویه قضایی

• موضوع: تفسیربند 12 شروط ضمن عقد سندنکاحیه (۱۲- زوج همسر دیگری بدون رضایت زوجه اختیار کند یا به تشخیص دادگاه نسبت به همسران خود اجرای عدالت ننماید.)

در تفسیر این بند اطلاعات اولیه ما چیست(داده ها ) ؟مقدمات  ما در تبیین چه مواردیست؟ در اینجا بحث تفسیر بند 12شروط ضمن عقد نکاح است که به زوجه اختیار طرح دعوای طلاق می دهد.

• داده ها:زوجین –عقد وعقد نکاح –شروط ضمن عقد وشرط ضمن عقد نکاح-اصل اختیار زوج در طلاق زوجه در فقه وحقوق مدنی ایران- وضعیت شرط ضمن عقد نکاح در اختیار زوجه برای دادخواست طلاق منبعث از اختیار زوج وانتقال ان به زوجه در ضمن عقد در قالب شرط
• مقایسه : عقد با عقد نکاح –شروط ضمن عقد وشروط ضمن عقد نکاح
• تجزیه وترکیب :ایا شروط ضمن عقد نکاح به مانند شروط ضمن عقد است؟ ایا این شرط اختیار مرد را ازبین می برد؟ایا عقد نکاح که از احوال شخصیه است به مانند عقود غیر نکاح مورد قبول قرار می گیرد؟ایا منظور از زوج همسر دیگری بدون رضایت زوجه اختیار کندهمسر موقت است یا دایم؟ به (بیان ادعاها ودفاعیات طرفین ومستندات وادله،بررسی نقش رأی وحدت رویه شماره ۷۱۶ـ ۲۰/۷/۱۳۸۹ هیأت عمومی دیوان عالی کشور توجه شود)
• انتزاع:از مجموع داده ها ومفاهیم ،مفهومی اخذ وارائه شدکه ایا شرط قابل تسری به عقد موقت هست اختلاف شده است در عقد نکاح تصریح به عقد موقت نشده است در صورتی که شرطی به نفع زوجه شود که زوج همسر دیگری اختیار کند ایا ناظر به عقد موقت است یا دائم؟در صورتی که در مورد دائم یا موقت بودن عقد نکاح اختلافی بین زوجین به وجود آید، اصل بر دائم بودن عقد است. به عبارت دیگر، اگر مدرکی دال بر موقت بودن عقد وجود نداشته باشد، دادگاه عقد را به صورت دائم تلقی می‌کند. اثر این استنباط در دعوا چه می شود؟
• رویه قضایی: دوشعبه دیوان تفسیری از بند12 شروط ضمن عقد نکاح داشتند .
• تحلیل: انچه در ارای صادره امده است .

رای اول: شماره دادنامه قطعی   9509970220200861  -تاریخ  دادنامه قطعی :1395/05/30 شعبه 41 دیوان‌عالی کشور(https://wikihoghoogh.net)

 رأی خلاصه جریان پرونده :

در تاریخ ۱۳۹۲/۵/۲۱ خانم ف.ر. با تقدیم دادخواستی به طرفیت آقای ح.ر. به دادگستری کاشان تقدیم و تقاضای صدور حکم به الزام زوج به طلاق به دلیل تخلف زوج از بند ۱۲ شروط ضمن العقد مندرج در دفتر ازدواج می نماید. ضمن مستندات جنبه دادخواست تصویر مصدق یک برگ سند عادی ازدواج انقطاعی یک ساله بین خوانده و خانمی به نام ژ.ع. می باشد. پرونده ابتدا در شورای حل اختلاف مطرح می شود لکن اقدامات شورا در ایجاد تصالح بین آنان به نتیجه نمی رسد زیرا زوجه مصر بر طلاق و زوج مصر بر ادامه زندگی بوده است پرونده جهت رسیدگی به شعبه پنجم دادگاه حقوقی کاشان ارجاع می شود. شعبه در تاریخ ۱۳۹۲/۹/۶ اولین جلسه رسیدگی را تشکیل می دهد وکیل خواهان اظهار می دارد همان طورکه در متن دادخواست و لوایح بعدی گفته شد زوجه متقاضی طلاق به دلیل تخلف زوج از بند ۱۲ شروط ضمن عقد مبنی بر اینکه زوج نباید بدون رضایت زوجه همسر دیگری اختیار کند می باشد زیرا ایشان با خانمی به نام ژ.ع. به صورت موقت ازدواج نموده (از تاریخ ۱۳۹۱/۱/۳۰ تا ۱۳۹۲/۱/۳۰) لذا تخلف از شرط محرز است و تقاضای الزام زوج به طلاق را داریم ضمنا موکل قسمتی از مهر (هزینه یک سفر عمره) را بذل می کند تا طلاق به صورت خلعی انجام شود و در خصوص مطالبه نفقه و بقیه مهریه نیز جداگانه اقدام نموده است. موکله مدخوله و غیرباکره و غیرحامله می باشد و فرزند مشترک ندارند. خوانده اظهار داشت همسرم چهار ماه با من قهر بود و تمکین نمی کرد و من به خاطر نیاز جنسی ازدواج موقت کردم و در آن مدت ازدواج مزبور تمام شده است و من به همسرم علاقه دارم و می خواهم با او (خواهان) به زندگی زناشویی ادامه دهم قبلا نیز رابطه زناشویی داشتیم ولی بچه دار نشده ایم. در همین جلسه دادگاه قرار ارجاع امر به داوری را صادر می کند. در تاریخ ۹/۹ ح.ش. به عنوان داور زوجه و ع.ز. به عنوان داور زوج تعیین می شوند داوران در تاریخ ۱۳۹۲/۱۰/۳۰ نظریه مبسوط خود را اعلام می نمایند که اجمالا به شرح زیر است الف- تلاش داوران در اصلاح مؤثر نبود و زوجه مصر بر طلاق است. ب- مهریه ۵۰۰ سکه بهار آزادی و یک سفر حج واجب می باشد که طی رأی دادگاه زوج محکوم بر پرداخت سه عدد سکه نقدی و هر سه ماه یک سکه به عنوان تقسیط گردیده است و تصویر رأی فیه می باشد ج- در مورد نفقه نیز در پرونده دیگری رسیدگی شده و مقدار آن تعیین گردیده است که پس از قطعیت اجراء خواهد شد. د- زوجین تشکیل زندگی نداده اند و فرزند مشترک ندارند جهیزیه نیز به خانه زوج منتقل نشده است. ه- زوجه به جز نفقه و مهریه که پرونده جداگانه دارد از سایر حقوق مالی خود در ازای طلاق گذشت می کند و ادعائی در مورد اجرت المثل، تنصیف دارائی و نحله ندارد و حج واجب جزو مهر را نیز در مقابل طلاق بذل می کند سرانجام دادگاه در تاریخ ۱۳۹۲/۱۱/۲۸ وارد رسیدگی نهایی شده و پس از احراز عدم حمل با گواهی پزشکی قانونی ختم رسیدگی اعلام و دادگاه با صدور دادنامه تخلف زوج از شرط دوازدهم مندرج در سند نکاحیه را محقق دانسته و به استناد مواد ۲۳۴ و ۲۳۷ و ۱۱۱۹ قانونی مدنی و مواد ۲۴ الی ۳۶ قانون حمایت خانواده و نظریه شماره ۳۹۰۹/۷ مورخ ۱۳۸۱/۵/۹ اداره حقوقی قوه قضائیه که با ازدواج موقت نیز شرط وکالت را محقق شده می داند گواهی عدم امکان سازش بین زوجین مترافعین را صادر می نماید: زوج در موعد قانونی تجدیدنظرخواهی می کند در ضمن لایحه تجدیدنظرخواهی آمده است که اولا با عنایت به متن شرط ۱۲ مندرج در سند نکاحیه مبنی بر اینکه (زوج همسر دیگری اختیار نکند باید تشخیص دادگاه نسبت به همسران خود اجرای عدالت نکند) با عنایت به قسمت اخیر مبادرت مذکور یعنی اجرای عدالت بین همسران روشن می شود که منظور از صدر عبارت انتخاب همسر دائم است و این شرط شامل ازدواج موقت نمی شود. ثانیا منظور از این شرط ازدواج مجدد زوج در شرائط معمولی است ولی در شرائطی که زوجه در خانه پدرش بوده و حاضر به شروع زندگی مشترک نشده است و جدا از همسرش زندگی می کرده زوج به اجبار اقدام به چنین ازدواجی نموده و در حال حاضر نیز با انقضاء مدت موضوع منتفی است و در آن زمان هم ازدواج موقت کردم به جهت اجبار ناشی از نشوز زوجه بوده است. پرونده به شعبه ۱۹ دادگاه تجدیدنظر استان اصفهان ارجاع می شود و دادگاه مزبور طی دادنامه فرجام خواسته به شماره ۹۳۰۹۹۷۰۳۶۹۸۰۰۸۸۸ مورخه ۱۳۹۲/۶/۱۸ دلائل تجدیدنظرخواه را موجه ندانسته و دادنامه بدوی را تأیید و ابرام نموده است. رأی در تاریخ ۱۳۹۲/۷/۱۵ به زوج ابلاغ می شود و وکیل وی در تاریخ ۱۳۹۳/۸/۶ مبادرت به فرجام خواهی می نماید که پرونده به دیوان عالی کشور ارسال و به این شعبه ارجاع شده است. لوایح طرفین در هنگام شور قرائت خواهد شد.

بخشی از استدلال شعبه 41 دیوان‌عالی کشور در نقض رای :

از آنجا که اصل در طلاق بر اساس اطلاق ماده 1133 قانون مدنی اختیار زوج است و تمسک به عام در شبهات مصداقیه جایز نیست در موارد اقدام زوجه به طلاق از طریق وکالت ناشی از شروط ضمن عقد نکاح باید تحقق شرط مزبور مسلم و محرز شود. و قدر متقین از مفاد بند 12 فوق‌الذکر شمول آن نسبت به عقد دائم است زیرا: اولاً- عبارت (زوج همسر دیگری اختیار کند) در صدر بند از عقد موقت به خصوص عقد موقت کوتاه‌مدتی که مدت آن هم منقضی شده و موضوع منتفی گشته است منصرف است و متبادر از «اختیار همسر دیگر» اقدام به ازدواج دائم یا موقت طولانی‌مدت است. ثانیاً- عبارت (بین همسران خود عدالت برقرار نکند) اختصاص به عقد دائم دارد وحدت سیاق بین صدر و ذیل عبارت ایجاب می‌کند که صدر ماده را نیز همانند ذیل تفسیر نماییم. ثالثاً- قانون‌گذار درباره ازدواج دائم بدون اجازه همسر اول جرم‌انگاری می‌نموده و لذا قرار دادن آن در عداد سایر شروط مثل عدم اعتیاد، عدم ترک انفاق قابل قبول است در صورتی‌که ازدواج موقت بدون رضایت زوجه چنین حکمی ندارد و جرم نیست. رابعاً- در متن شق ب از شروط در فرض تخلف زوج از شروط به زوجه اختیار مستقیم در اجرای طلاق داده نشده بلکه مقرر داشته در موارد ادعای تخلف از شرط به محکمه مراجعه و با طرح موضوع در دادگاه اخذ مجوز از دادگاه اقدام به طلاق نماید تا دادگاه موضوع را بررسی نموده و واقعه را با متون قانونی و اهداف قانون‌گذار منطبق نموده و سپس رأی دهد. علی‌هذا با توجه به موارد فوق صدق تخلف از شرط بند 12 در مورد پرونده حاضر مسلم نیست، درنتیجه تجدیدنظرخواهی* زوج را وارد دانسته و به استناد بند 2 ماده 371 و بند ج ماده 401 قانون آیین دادرسی مدنی رأی فرجام‌خواسته نقض و رسیدگی مجدد به شعبه دیگری از شعب دادگاه تجدیدنظر استان اصفهان محول می‌شود.

رای دوم: شماره دادنامه قطعی   9309970906100809-  تاریخ دادنامه قطعی :1393/12/20 شعبه اول دیوان‌عالی کشور(https://ara.jri.ac.ir/)

 رأی خلاصه جریان پرونده

خانم ه.ک. وکیل پایه یک دادگستری به وکالت از خانم س.ر. دادخواستی به طرفیت آقای ک.ن. به خواسته رسیدگی و صدور مجوز طلاق به دادگاه‌های عمومی حقوقی مشهد تقدیم و مضموناً اظهار داشته موکله در تاریخ 1369/5/7 با مهریه و شرایط معینی به عقد ازدواج خوانده درآمده است. نظر به اینکه حسب مدارک پیوست، خوانده بدون کسب مجوز از خواهان به دفعات مبادرت به ازدواج مجدد نموده است. مستنداً به ماده 1119 قانون مدنی و شرط دوازدهم سند ازدواج تقاضای صدور حکم به شرح خواسته را دارد. مستندات ضمیمه و درخواست نیز دلیل وکالت تصاویر سند نکاحیه فی‌مابین خواهان و خوانده و دو فقره نکاح‌نامه منقطع یک‌ساله منتسب به خوانده با زوجه‌های مختلف مربوط به سال‌های 1391 و 1392می‌باشد. پرونده به شعبه چهل و سوم دادگاه عمومی حقوقی (خانواده) مشهد ارجاع و وقت رسیدگی تعیین شده است. در وقت مقرر خواهان و وکیل او و خوانده حضور داشته‌اند. اظهارات وکیل خواهان عمدتاً به شرح دادخواست تقدیمی است خوانده اظهار داشته: اینجانب به علت داشتن دو فرزند بزرگ به هیچ عنوان راضی به طلاق نیستم و ایشان اصرار به طلاق دارد. حدود چهار سال است که از تمکین خاص و عام اینجانب امتناع نموده است و به علت فشارهای روحی اقدام به صیغه فردی نموده‌ام. در حال حاضر زندگی من در منزل مشترک خودمان است و هرلحظه همسر فعلی‌ام به تمکین رضایت دهد به زندگی عادی برمی‌گردم. زوجه اظهار داشته در سال 1369 ازدواج کرده‌ایم. دارای دو فرزند مشترک هستیم هر دو رشید هستند. حاضرم از حق‌ و حقوق خود گذشت کنم تا طلاق انجام شود. دادگاه قرار ارجاع امر به داوری صادر نموده است. داور زوجه در نظریه خود به عدم امکان زندگی مشترک عقیده داشته است داور زوج مشکلات فی‌مابین طرفین را ناشی از عدم مهارت‌های لازم در مدیریت خانواده دانسته است و با وجود دو فرزند مشترک (پسر) 21 و 18 ساله و همچنین اظهار پشیمانی زوج از کار خود پیشنهاد معرفی زوجین به گذراندن کارگاه‌های آموزشی مهارت خانواده و زناشویی موکل شده و تصمیم دادگاه پس از گزارش کارشناس خانواده را داشته است. زوج در لایحه دفاعیه خود تصویری از دادنامه‌های مطالبه مهریه، اجرت‌المثل منزل مشترک، مطالبه نفقه را ارائه نموده است که در دو مورد اخیر زوج محکوم‌ به بی‌حقی شده است و مضموناً اظهار داشته ازدواج‌های موقت او به دلیل نبود رابطه عاطفی با زوجه و عدم تمکین وی بوده است. متعاقباً شعبه 43 دادگاه خانواده مشهد طی دادنامه شماره 801290 مورخ 1393/6/15 دعوی خواهان را ثابت تشخیص داده و با استدلال به تحقق شرط ضمن‌العقد مندرج در بند 12 سند ازدواج و به استناد ماده 1119 قانون مدنی و بند 10 قانون حمایت خانواده مصوب 1353 (علت این استناد معلوم نیست- عضو ممیز) خواهان در استفاده از وکالت در طلاق و انتخاب نوع طلاق را ثابت تشخیص داده است. آقای ک.ن. تقاضای تجدیدنظر نموده و با ارائه تصویر دادنامه شماره 700272 مورخ 1393/5/20 شعبه 17 دادگاه خانواده مشهد به مضمون محکوم نمودن زوجه به الزام به تمکین عام و خاص در حق خواهان، ازدواج انقطاعی خود را به لحاظ عدم تمکین زوجه اعلام نموده است. وکیل زوجه در لایحه تقدیمی خود مضموناً اعلام نموده حداقل در مورد نکاح منقطع در سال‌های 1390 و 1391 بدون کسب مجوز از موکل بوده و حکم تمکین در سال 1393 صادر گردیده که حتی در آن به عملکرد زوج مبنی بر ازدواج‌های مکرر اشاره شده است. پرونده جهت رسیدگی به تجدیدنظرخواهی به شعبه 15 دادگاه تجدیدنظر خراسان رضوی ارجاع شده است و مرجع اخیر طی دادنامه شماره 501748 مورخ 1393/8/11 رأی معترض‌عنه را خالی از ایراد دانسته و با رد تجدیدنظرخواهی آن را تأیید کرده است. متعاقباً آقای ک.ن. در موعد قانونی فرجام‌خواهی نموده است. مفاد لوایح تبادل شده طرفین که عندالاقتضاء و به هنگام شور قرائت خواهد شد عمدتاً تکرار مطالب قبلی است.

رأی شعبه دیوان عالی کشور

ابتنای دادگاه‌های محترم صادرکننده حکم در اجازه اعمال وکالت در طلاق به زوجه، تحقق شرط ضمن‌العقد مندرج در بند 12 سند ازدواج می‌باشد و این استنباط و استنتاج صحیح و منطبق با دلایل و مستندات موجود در پرونده می‌باشد. بنا به ‌مراتب و با توجه به اینکه شرط مذکور مطلق بوده و هر نوع ازدواج دائم و منقطع را شامل می‌شود و زوج نیز دلیلی بر رضایت قبلی زوجه برای ازدواج‌های بعدی ارائه نکرده است، فلذا فرجام‌خواهی زوج و همچنین محکومیت متأخر زوجه به تمکین در اساس و مبانی دادنامه فرجام‌خواسته خللی وارد نمی‌کند و مستنداً به ماده 370 از قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی با رد فرجام‌خواهی دادنامه فرجام‌خواسته را ابرام می‌نماید.

• صورتجلسه نشست قضایی-تاریخ برگزاری: 1382/01/10-برگزار شده توسط: استان بوشهر(https://davoudabadi.ir/)

موضوع:تحقق شرط ضمن عقد نکاح در صورت ازدواج موقت زوج بدون رضایت همسر اول

پرسش:آیا با ازدواج انقطاعی مرد، شرط ضمن عقد نکاح محقق می‌شود؟

نظر هیئت عالی: اگر ضمن عقد نکاح دائم، شرط شود چنان‌چه زوج بدون رضایت همسر خود ازدواج کند، زوجه با استفاده از وکالت ضمن عقد از دادگاه تقاضای صدور حکم طلاق را به ‌لحاظ تحقق شرط کند چنین شرطی به‌ طور اطلاق ناظر به هرگونه ازدواجی اعم از دائم و موقت و رسمی یا غیررسمی می‌باشد و با تحقق ازدواج، شرط ضمن‌العقد نیز محقق می‌شود و زوجه می‌تواند به همین جهت از دادگاه صدور حکم و گواهی عدم امکان سازش تقاضا کند.

نظر اتفاقی: مطابق شرط دوازدهم از شروط ضمن عقد نکاح اگر مرد بدون رضایت همسر خود ازدواج کند با استفاده از وکالت ضمن عقد‌ مزبور زن می‌تواند برای طلاق به محکمه رجوع کند. ازدواج منقطعه نیز نکاحی است که هم شرع انور و هم مواد 1120 و 1095 و 1075 قانون مدنی و برخی مواد دیگر آن را پذیرفته‌اند شرطی که در ضمن عقد نکاح آمده است، مطلق ازدواج‌های شرعی و قانونی است و اختصاص به نکاح دائم ندارد بنابراین ازدواج انقطاعی نیز موجب تحقق شرط می‌شود.

نتیجه اموزشی وکاربردی: برای کاراموزان محترم از منظر تعین خواسته،مستندات وادله دعوا ، تفسیر شرط ضمن عقد[2]،رویه قضایی می تواندتاثیر اموزش کاربردی وعملی داشته باشد.

با آرزوی موفقیت / علی غلامی پاجی وکیل دادگستری کانون وکلای دادگستری استان گلستان

[1] – طرح نظرمخالف موجبات افزایش وارتقاء اطلاعات وروشن شدن زوایای جدید پیرامون موضوع موردبحث خواهد شد.

[2] –ماده 374 قانون ایین دادرسی مدنی– در مواردي كه دعوا ناشي از قرارداد باشد، چنانچه به مفاد صريح سند يا قانون يا آيين‌نامه مربوط به‌آن قرارداد معناي ديگري غير از‌معناي مورد نظر دادگاه صادركننده رأي داده شود، رأي صادره در آن خصوص نقض مي‌گردد.